پیدا كردن تفكر در عجایب خلق خدای تعالی - ۲

و عجایب علوم آنرا نهایت نیست. و چون عجایب زمین بدانستی بدانكه تفاوت در خور تفاوت شكل ایشانست: كه زمین بدان فراخیست كه هیچكس بتمامی وی نرسد، و آفتاب صد و شست اند بار چند زمین است، و بدین بدانی كه مسافت چگونه دور است كه چنین خرد مینماید؟ و بدان بدانی كه چگونه زود حركت میكند كه در مقدار نیم ساعت كه قرص آفتاب جمله از زمین براید مسافت صد و شست و اند بار چند زمینست كه ببریده باشد، و ازین بود كه رسول -صلوات الله علیه- یكروز از جبریل -علیه السلام- بپرسید از زوال، گفت: لا نعم، گفت: نه آری؟ گفت: این چگونه بود؟ گفت: ازان وقت كه گفتم لا تا اكنون كه گفتم نعم پانصد ساله رفته بود و ستاره هست بر آسمانكه صد بار چند زمین است و از بلندی چنان خرد نماید، چون ستاره چنین بود فلک قیاس كن كه چند بود. این همه با این همه بزرگی در چشم تو بدین خردی صورت كرده اند تا بدین عظمت و پادشاهی آفریدگار بشناسی. پس در ستاره حكمتی است، و در رنگ وی و در رفتن وی و رجوع و استقامت وی و طلوع و غروب وی حكمتی است، و آنچه روشن ترست حكمت آفتابست، كه فلک ویرا میلی داده اند از فلک مهین، تا در بعضی از سال بمیان سر نزدیک بود و در بعضی دور بود تا از وی هوا مختلف شود، گاه سرد بود و گاه گرم و گاه معتدل، و سبب اینست كه شب و روز مختلف بود، گاه درازتر و گاه كوتاه تر، و كیفیت آن اگر شرح كنیم دراز شود، و آنچه ایزد تعالی ما را ازین علمها روزی كردست درین عمر مختصر اگر شرح دهیم روزهای دراز در خواهد، و هر چه ما دانیم حقیر و مختصرست در جنب آنكه جمله علما و اولیا را معلوم بوده است،